ARAMA MOTORU
© COPYRIGHT
Bu sitenin tasarım ve içerik hakları Sn. Mustafa AYDIN ve sitedeki TarımNet / Sayfayı Hazırlayanlar bölümünde ismi yazılı olan kişilere aittir. İzinsiz, para karşılığında kullanılamaz, kopyalanamaz ve dağıtılamaz.
DİĞER SİTELER
Volkan Derinbay
Fotokompozisyon
Briç Dersleri
Hititler
Web Dilleri
Buffy
AGV

Domain
 
TarımNet / Bitkisel Üretim / Bahçe Bitkileri / Sebzecilik /
           


5. SEBZELERİN SINIFLANDIRILMASI

5.1. Sebzelerin Yetişme Mevsimlerine Göre Sınıflandırılması
5.2. Sebzelerin Kültürlerine (Yetiştirme Sistemlerine) Göre Sınıflandırılması
5.3. Sebzelerin Yenilen Kısımlarına Göre Sınıflandırılması
5.4. Sebzelerin Botanik Özelliklerine Göre Sınıflandırılması
5.4.1. Sebzelerin Familyalarına Göre Sınıflandırılması
5.4.2. Sebzelerin Çiçek ve Döllenme Biyolojilerine Göre Sınıflandırılması

Kültüre alınmış olan sebzelerin incelenmesinde kolaylık olması amacıyla sebzelerin sınıflandırılması değişik şekillerde yapılmaktadır. Ülkelere göre değişik sınıflandırma sistemleri kabul edilmiş olmasına rağmen sebzeler;

  • Yetişme mevsimlerine göre,
  • Kültürlerine (yetiştirme sistemlerine) göre,
  • Yenilen kısımlarına göre,
  • Botanik özelliklerine göre sınıflandırılmaktadır.

5.1. Sebzelerin Yetişme Mevsimlerine Göre Sınıflandırılması
[Konu Başlığı] [Sonraki Konu]

Bu sınıflandırma sisteminde, sebzenin soğuk koşullara dayanma özelliği esas alınmaktadır. Çünkü çoğu sebzenin yetiştiği mevsim ve soğuklara dayanma gücü farklıdır. Kışlık sebzeler diye tanımlanan lahana, ıspanak, havuç vb. gibi sebzeler Ege ve Akdeniz Bölgelerinin kış soğuklarına dayanabilmelerine rağmen domates, hıyar, biber ve fasulye gibi yazlık sebzeler düşük sıcaklıklardan büyük oranda zarar görmektedirler. Sebzeleri yetişme mevsimlerine göre aşağıda verildiği şekilde iki ana grupta toplamıştır.

Serin İklim sebzeleri:

Alabaş Havuç Kereviz Pazı Soğan
Bezelye Hindiba Lahana Ravent Şalgam
Bakla Ispanak Maydanoz Salata Turp
Brüksel lahanası Kırmızı pancar Marul Su teresi Tere
Enginar Karnabahar Pırasa Sarımsak Yer elması
Kuşkonmaz        

Sıcak İklim Sebzeleri

Biber Fasulye Karpuz Tatlı mısır
Bamya Hıyar Kabak Tatlı patates
Domates Kavun Patlıcan  

Yetiştirme mevsimlerine göre yapılan bu gruplandırmada yer alan serin iklim sebzelerinin aylık ortalama sıcaklığın 15-18 °C olduğu ortamlardan en iyi gelişmeyi gösterdiği, maksimum 27-30°C, minimum ise 2-4 °C sıcaklık sınırları arasında bitki gelişmesinin devam ettiği belirtilmektedir.. Buna karşılık sıcak iklim sebzelerinin optimum 25-30°C ve minimum 9-10°C sıcaklıklarda gelişme gösterdiği ifade edilmektedir.

5.2. Sebzelerin Kültürlerine (Yetiştirme Sistemlerine) Göre Sınıflandırılması
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Bu sınıflandırma sisteminde ise sebzenin yetişme döneminde uygulanan değişik işlemler esas alınmaktadır. Tohum ekiminden sonra bitki gelişim dönemi ve hasat dönemine kadar yapılan işlemleri aynı olan sebzeler genelde aynı grupta toplanmaktadır. Bu sınırlandırma sistemi familyalarına göre yapılan sınıflandırmaya benzerlik göstermesine rağmen pratik bir sınıflandırma olması nedeniyle bugün çoğu literatürdeki sınıflandırmalarda esas alınmaktadır. kültürlerine göre sebzeleri aşağıdaki şekilde sınıflandırmıştır.

Çok yıllık sebzeler Kuşkonmaz, Enginar, Ravent
Otsu sebzeler Ispanak, Pazı, Hindiba
Salata sebzeleri Marul, Salata, Kereviz, Hindiba
Köklü sebzeler Havuç, Pancar, Şalgam, Turp
Soğanlı sebzeler Soğan, Sarımsak, Pırasa
Lahana grubu sebzeler Lahana, Karnabahar, Çin lahanası, Brüksel Lahanası
Fasulye ve bezelye grubu sebzeler Fasulye, Bezelye, Bakla, Börülce
Solanaceae familyası sebzeleri Domates, Biber, Patlıcan
Cucurbitaceae familyası sebzeleri Hıyar, Karpuz, Kavun, Kabak

5.3. Sebzelerin Yenilen Kısımlarına Göre Sınıflandırılması
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Bu sınıflandırma sisteminde de sebzeler değerlendirilen kısımlarına göre sınıflandırılmaktadır. Sebzelerin değerlendirilen kısımları ve değerlendirilme şekillerinin ülkelere göre bazı farklılıklar göstermesi bu sınıflandırma sistemini zorlaştırmaktadır. Ayrıca sebzeleri yenilen kısımlarına göre kesin bir çizgi ile ayırmak da oldukça zordur. Çünkü fasulye ve bakla hem taze hemde kuru, biber ve patlıcan yine hem taze hem kuru, kereviz ve pırasanın hem toprak altı hemde toprak üstü kısımlarının değerlendirilmesi gibi özellikler bu sistemde zorluklar çıkarmaktadır. Bu zorluklara rağmen Bayraktar (1981) sebzelerin ülkemizdeki değerlendirme şekillerini de esas alarak sebzeleri yenilen kısımlarına göre aşağıdaki şekilde sınıflandırmıştır.

Yumruları yenen sebzeler Patates, Tatlı Patates, Yer elması
Kökleri yenen sebzeler Havuç, Turp, Kırmızı pancar, Şalgam, Kök Kereviz
Soğan ve sürgünleri yenen sebzeler Pırasa, Taze soğan, Taze sarımsak
Kuru soğanları yenen sebzeler Soğan, Sarımsak
Yalnız sürgünleri yenen sebzeler Kuşkonmaz
Yaprak sapları yenen sebzeler Ravent, Sap kereviz
Yaprakları yenen sebzeler Marul, Salata, Lahana, Ispanak, Pazı, Semizotu
Meyveleri yenen sebzeler Domates, Biber, Patlıcan, Hıyar, Kabak, Kavun, Karpuz
Kuru ve taze tohumları yenen sebzeler İç bakla, iç bezelye, kuru fasulye, barbunya
Çiçek ve çiçek tablası yenen sebzeler Karnabahar, Enginar, Bamya
Kokulu otlar Maydanoz, Dereotu, Nane, Tere, Roka

5.4. Sebzelerin Botanik Özelliklerine Göre Sınıflandırılması
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Bitkilerin sınıflandırılmasında kullanılan en yaygın sistem sistematik bilimcisi Linne tarafından geliştirilmiş olan botanik sınıflandırmadır. Botanik sınıflandırmada türler daha çok çiçek yapıları dikkate alınarak sınıflandırılmaktadır. Tür isimleri ise latince olarak verilmektedir. Botanik olarak sınıflandırılmış bir tür, dünyanın her yerinde aynı isimle bilinir.

Botanik özellikleri esas alınarak yapılan bu sınıflandırma sisteminde, ıslah çalışmaları ve eğitim programlarında çalışan bazı araştırıcılar ve bu konuda ün yapmış botanikçiler, kültüre alınmış sebzeleri:

  • Familyalarına göre
  • Çiçek ve döllenme biyolojilerine göre olmak üzere iki başlık altında sınıflandırmaktadırlar.

5.4.1. Sebzelerin Familyalarına Göre Sınıflandırılması
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

(2n=28, 32) At turpu turpları
(2n=18) Yaprak hardal yapraklan
iceae familyası  
(2n=14) Bezelye yeşil baklaları, tohumlan
(2n=12, 14) Bakla yeşil baklaları, tohumlan
(2n=22) Fasulye  
(2n=22) Ateş fasulyesi Yeşil baklaları, tohumlan
(2n=22) Börülce yeşil baklaları, tohumlan
(2n=22) Kuşkonmaz fasulyesi Yeşil baklaları
(2n=14) Siyam fasulyesi Olgunlaşmamış baklaları
(2n=22) Pirinç fasulyesi Olgunlaşmamış baklaları, tohumları
(2n=72, 144) Bamya Olgunlaşmamış meyveleri, kökleri
(2n=18) Havuç kökleri
(2n=2) Parsnip kökleri
(2n=22) Sap kereviz yaprak saplan
(2n=22) Kök kereviz kökleri ve hipokotilleri
2n=22) Maydanoz yapraklan
(2n=22) Dereotu yaprakları
(2n=22) Koriender yaprakları,
(2n=90) Tatlı patates yumruları
(2n=24) Domates meyveleri
(2n=24) Patlıcan meyveleri
(2n=24) Yıllık biber meyveleri
(2n=24) Konuk biberler meyveleri
(2n=24) Uzun biberler meyveleri
(2n=24) Dolmalık biberler meyveleri
(2n=24) Çok yıllık meyveleri
(2n=48) Patates yumruları

5.4.2. Sebzelerin Çiçek ve Döllenme Biyolojilerine Göre Sınıflandırılması
[Konu Başlığı] [Önceki Konu]

Kültür bitkileri çiçek biyolojileri bakımından farklılıklar göstermektedir. Kültür bitkilerinde olduğu gibi sebzelerde de çiçek tipleri farklıdır. Sebzeler çiçek biyolojilerine göre sınıflandırılmaktadır.

Erselik (Hermafrodit) Çiçekli Sebzeler

Kültür sebzelerinin çoğunda çiçek erselik yapıdadır. Bu grup sebzelerde erkek ve dişi organlar aynı bitkide ve aynı çiçek üzerinde bulunur (Erselik çiçek). Çiçek yapılan bakımından domates, biber, patlıcan, bamya, bezelye, fasulye gibi bir çok sebze bu grup içinde yer almaktadır.

Monoecious (Tek evcikli) Çiçekli Sebzeler

Mısır ve kabakgiller familyası içinde yer alan sebzelerin çoğu bu grup içinde bulunmaktadır. Erkek ve dişi organlan taşıyan çiçekler aynı bitki üzerinde fakat ayn ayrı yerlerdedir (Erkek ve dişi çiçek). Kabakgiller familyası içinde bu çiçek tipi predominant'tir. Genellikle bitki üzerinde ilk önce erkek organh çiçekler, daha sonra dişi organh çiçekler oluşur. Hıyar, Kavun, Balkabağı ve Su kabağı gibi sebzelerde bu çiçek tipi görülmektedir.

Dioecious (Çift evcikli) Çiçekli Sebzeler

Erkek ve dişi organları taşıyan çiçekler ayrı ayn bitkiler üzerinde yer almaktadır. Teorik olarak erkek ve dişi organh bitkiler populasyon içinde eşit oranda bulunmaktadır (Erkek çiçekli + dişi çiçekli bitkiler). Kuşkonmaz bu grup içinde yer almaktadır.

Trimonoecious Çiçekli Sebzeler

Bu grup içinde yer alan sebzelerde erkek, dişi ve erdişi organh çiçekler aynı bitki üzerinde fakat ayn ayrı yerlerde bulunmaktadır. (Erkek, dişi ve erdişi çiçek). Hıyar, Kokulu kavun ve Su kabağı trimonocie çiçek yapısına sahip sebzelerdendir.

Çiçeklerde erkek erdişilik; erkek çiçekte dumura uğramış dişi organın büyümesi, dişi çiçekte erdişilik ise, dumura uğramış erkek organların faaliyete geçmesi ile ortaya çıkar.

Androecious Çiçekli Sebzeler

Bu guba giren bitkiler sadece erkek organh çiçekleri taşımaktadır (Erkek çiçekli bitkiler). Bu çiçek yapilanna sahip olan bitkiler ıslah materyali olarak kullanılmaktadır. Bazı Hıyar, Su kabağı ve Kokulu kavun gibi sebzeler bu grup içinde yer almaktadır.

Andromonoecious Çiçekli Sebzeler

Erkek organh ve erdişi çiçekler aynı bitki üzerinde fakat ayn ayrı yerlerde yer almaktadır (Erkek ve erkek çiçeğin erdişi hale dönüşmüş şekli). Bu çiçek yapısı kavunda predominant'tir. Nadiren Karpuz, Hıyar ve Su kabağı gibi sebzelerde de görülmektedir.

Gynoecious Çiçekli Sebzeler

Bu tip çiçek yapilanna sahip olan sebzeler ıslah materyali olarak kullanılmaktadır. Bazı Hıyar, Kavun ve Sukabaği gibi sebzelerde bu tip çiçekler görülmektedir. Populasyonun tamamı dişi organh çiçeklere sahip bitkilerdir (Dişi çiçekli bitkiler).

Gynomonoecious Çiçekli Sebzeler

Erdişi ve dişi organh çiçekler aynı bitki üzerinde fakat ayrı ayrı yerlerde yer almaktadır (Dişi ve dişi çiçeğin erdişi çiçeğe dönüşmüş şekli). Bu tip çiçek yapısına sahip olan sebzeler bazen ıslah materyali olarak kullanılmaktadır. Bazı Hıyar, Kavun ve Su kabağı gibi sebzeler bu grup içinde yer-almaktadir.

Gynomonodioecious Çiçekli Sebzeler

Genellikle kabakgiller familyası sebzelerinde görülür. Bitki populas-yonu içinde Monoecious ve gynoecious çiçekli bitkiler bulunmaktadır (Dişi + erkek ve dişi çiçekli bitkiler).

Gynodioecious Çiçekli Sebzeler

Kabakgiller familyası sebzelerinde görülür. Gynoecious ve erdişi çiçekli bitkiler bir populasyon içinde yer almaktadır (Dişi + dişi çiçeğin erdişi çiçeğe dönüşmüş şekli).

Androdioecious Çiçekli Sebzeler

Androecious ve erdişi çiçekli bitkiler bir populasyonda birlikte bulunmaktadır (Erkek + erkek çiçeğin erdişi çiçeğe dönüşmüş şekli). Kabakgiller familyası sebzelerinde görülmektedir.

Trioecious Çiçekli Sebzeler

Doğada erkek, dişi ve monocie çiçekli bitkiler ayrı ayrı fakat bir populasyonda beraber bulunmaktadır (Erkek + dişi + erkek ve dişi çiçekli bitkiler). Bu çiçek tipi ıspanak bitkisinde görülmektedir. Monoecious çiçek yapısı predominanttir.

Sebzeler döllenme biyolojileri bakımından 3 ayn grupta incelenmektedir.

  • Mutlak kendine döllenen sebzeler
  • Az oranda yabancı döllenen sebzeler
  • Yüksek oranda yabancı döllenen sebzeler

Mutlak kendine döllenen sebzeler

Erselik çiçek yapıları nedeniyle bu gruba giren sebzelerin çiçekleri açılmadan önce tozlanma ve döllenme gerçekleşir. Bazı çevresel faktörler (rüzgar, böcek, yağış . .vs.) etkili olmadığı sürece bu sebzelerin çiçekleri mutlak kendine döllenirler. Fasulye, bezelye, bakla ve börülce'nin yer aldığı fabaceae familyası sebzeleri mutlak kendine döllenirler. Bu sebzelerde çiçekler açılmadan tozlanma ve döllenme tamamlanır. Bazı araştırıcılara göre salata, marul ve bamya'nm da mutlak kendine döllendiği bildirilmekte ise de bazı araştırıcılar buna karşı çıkmaktadır. Bu nedenledir ki salata, marul ve bamya tohum üretimlerinde mesafe izolasyonu gerekli görülmektedir.

Az oranda yabancı döllenen sebzeler

Bugün üretimi yapılan kültür sebzeleri içinde solanaceae familyasında yer alan domates, biber ve patlıcan genellikle az oranda yabancı döllenme göstermektedir. Domates'te % 1-5, biber'de % 9-37, pathcan'da ise % 0.2-46 oranında yabancı döllenme olduğu belirlenmiştir. Belirlenen bu farklılıklar çeşit, ekoloji ve çiçek yapısından kaynaklanmaktadır.

Yüksek oranda yabancı döllenen sebzeler

Mutlak ve az oranda yabancı döllenen sebzeler dışında yer alan ve bugün büyük oranlarda kültürü yapılan soğan, pırasa, lahana, karnabahar, turp, havuç, kereviz gibi sebzeler yüksek oranda yabancı döllenme gösterirler.

Erselik çiçekli sebzelerde görülen mutlak kendine döllenme, az veya yüksek oranda yabancı döllenme büyük oranda tür, çeşit, çiçek yapısı ve ekolojik koşullara bağlıdır. Az veya yüksek oranda yabancı döllenmeye etkili olan bu faktörler şu şekilde özetlenebilir.

  • Tozlanma ve döllenmenin çiçeklenmenin değişik safhalarında oluşması,
  • Bir çiçekdeki erkek ve dişi organların boylarının farklı uzunluklarda olması,
  • Polen tozlarının olgunlaşma döneminde dişi organın receptif hale gelmemesi,
  • Bazı sebzelerde (lahana grubu sebzeleri) uyuşmazlık nedeniyle az veya yüksek oranda yabancı döllenme meydana gelir.